Maandag 29 oktober
Een dag om te regelen, te praten, te relativeren.
Lees ook een interessant artikel over Sophie Calle, geschreven door Edzard Mik in Vrij Nederland.
Losgezongen liefdesleven
01-09-2007
Door Edzard Mik
De vriend van de Franse kunstenares Sophie Calle beëindigde hun relatie per e-mail. Aangespoord door de laatste zin: ‘zorg goed voor jezelf’ besloot Calle wat geacht wordt privé te zijn in het naakte licht van de openbaarheid te plaatsen en maakte er kunst van. Dat doet ze vaker. Maar wat doet het ons?
Een zekere G. schreef een e-mail aan de Franse kunstenares Sophie Calle waarin hij hun liefdesrelatie verbrak. Zijn woorden koos hij zorgvuldig. Hij was een schrijver, dus zijn beroep verplichtte hem daartoe. Als een ieder kan ook een schrijver niet aan zichzelf ontsnappen. Voor een schrijver betekent dat: welluidende zinnen maken, onder alle omstandigheden. Misschien vond hij het helemaal niet prettig om een mooie afscheidsbrief te moeten schrijven en zijn onmacht weer eens te fraai te verpakken, en was hij liever marktkoopman of bouwvakker geweest.
Vooral zijn worsteling met zichzelf, zijn onrust beschreef G. Dat was ondanks al die goed gekozen woorden uiteindelijk toch niet zo netjes. Hij was de dader, hij verbrak de relatie, maar draaide de rollen om en maakte zichzelf tot een slachtoffer. Aan de andere kant was het ook een poging om Sophie Calle zoveel mogelijk te sparen en de schuld voor het falen bij zichzelf te leggen. Galant reikte hij haar nog een roosje aan, een laatste, gesmoord geuite liefdesbekentenis, zich kennelijk niet bewust van de pijnlijkheid van die geste: ‘Wat er ook gebeurt, vergeet niet dat ik altijd van je zal blijven houden, op dezelfde manier, op mijn manier, zoals ik van je heb gehouden sinds we elkaar ontmoetten; dat die liefde in mij zal blijven leven en, daar ben ik zeker van, nooit zal sterven.’ Zorg goed voor jezelf, gaf hij haar tot slot mee. Dan nog zijn naam.
Geheim agente
Sophie Calle ontving de e-mail op 24 april 2004 om 19.13 uur. Ze was er kapot van. Maar al na een dag zag ze het potentieel ervan. Die welgekozen woorden en zinnen, ze hadden iets onpersoonlijks, ze hadden van een ieder afkomstig kunnen zijn. Eigenlijk was G’s e-mail als zoveel break up-brieven. Als de liefde eenmaal voorbij is, blijven er alleen nog hol klinkende formules over.
Aangespoord door het ‘zorg goed voor jezelf’ besloot Calle wat geacht wordt privé te zijn in het naakte licht van de openbaarheid te plaatsen. Meer dan honderd vrouwen vroeg ze de e-mail te interpreteren, te vertalen, te analyseren of er op andere wijze op te reageren. Ze koos de vrouwen vanwege hun beroep: een rechter, een politieofficier, een advocaat, een psychiater, een clown, een danseres, een latinist, een waarzegster, een reclasseringsambtenaar, een dichteres, een linguïst, een geheim agente, een schaakspeelster, et cetera. En dus onderzoekt de rechter of er sprake is van contractbreuk, suggereert de advocaat dat G. zich schuldig heeft gemaakt aan bedrog, analyseert de linguïst de e-mail taalkundig, legt de waarzegster tarotkaarten, laat de dichteres zich inspireren tot een gedicht, vertaalt de geheim agente de e-mail in geheimschrift en analyseert de schaakspeelster de verbroken liefdesverhouding als een schaakprobleem. Daarmee werd het project meteen ook een ironisch statement over feministische idealen: vrouwen bekleden tegenwoordig alle mogelijke posities in de samenleving, maar in de liefde helpt dat geen moer, in de liefde blijf je afhankelijk, in de liefde word je nog even makkelijk aan de kant gezet, afgewezen, gedumpt.
Calle maakte ook foto’s van hen terwijl ze de brief lazen, thuis, in een park of aan de waterkant, op een trap of bank, en het lijkt of zíj worden afgewezen. Hun reacties en de foto’s zijn te lezen en te zien in haar recent verschenen boek Take Care of Yourself (Prenez soin de vous) en op de Biënnale van Venetië. Het is een van de schaarse hoogtepunten van de Biënnale, en niet omdat ons wordt toegestaan door een kier in de gordijnen Calles liefdesleven te begluren. Het aanstekelijke is juist dat het project zich van haar liefdesleven loszingt, dat het de slag naar het geconstrueerde en onpersoonlijke maakt. Alsof daarin niet alleen voor Sophie Calle, maar ook voor ons, toeschouwers, lezers, een bevrijding van onze drama’s gelegen is.
Andermans drama
De huidige partner van Sophie Calle heeft haar gevraagd hun liefdesverhouding nooit tot een kunstwerk om te smeden. Dat verzoek is verre van paranoïde. Calle heeft er een handje van haar liefdesverhoudingen te exploiteren. Zoals ook in haar project Exquisite pain (2003). In 1984 vertrok ze voor drie maanden naar Japan. Met haar toenmalige geliefde zou ze zich na afloop van de reis in het Imperial Hotel in New Delhi verenigen. Maar hij verscheen niet en ze kreeg een telefoontje: hij had een ander. En alhoewel een afgrond zich voor haar opende, nam ze tegelijk afstand en fotografeerde de hotelkamer: een nachtkastje en een bed met een hoofdkussen en een rode telefoon.
In Parijs vertelde ze haar vrienden nauwelijks over haar reis, wel haast dwangmatig over haar verdriet. En zoals mensen hun leed met het leed van anderen verzachten omdat er een merkwaardige genoegdoening in die uitwisseling zit, besloot ze vrienden en passanten te vragen naar de meest pijnlijke gebeurtenis uit hun leven. Ze fotografeerde de plekken waar hun drama mee verbonden was. Plekken die een buitenstaander niets zeggen: en straatbord, een metrostation, een bagagekluis, een koelkast, een graf, een huis. Twintig jaar wachtte ze, maar de verslagen en foto’s mondden uit in een tentoonstelling en een boek. Op de ene pagina andermans drama, op de andere pagina haar eigen drama, steeds opnieuw verteld, steeds bondiger en langzaam maar zeker ook vervagend, om uit te drukken dat het verhaal aan kracht verloor en abstracter werd, elke keer als ze het weer ophoestte.
In Exquisite pain maakte ze openbaar wat we doorgaans als het meest persoonlijke, intieme en kwetsbare van ons leven opvatten: ons leed, onze liefdesverhoudingen. Voor de geïnterviewden van Exquisite pain was dat geen probleem. Ze wisten waar ze aan meewerkten. Ze werden er wellicht extra door geprikkeld, want publiek beleden leed wordt beleefd als een rituele zuivering. En hoe omvangrijker en abstracter het publiek, hoe krachtiger de zuivering. Alsof ons leven uiteindelijk helemaal niet ons eigendom is en we, door leed aangedaan, een schuld aan de gemeenschap ervaren, een schuld die we met een publieke bekentenis moeten inlossen, zodat we ons weer met de gemeenschap verbonden weten.
Naaktfoto
Anders dan in Exquisite pain weten de betrokken personen in andere kunstprojecten van Sophie Calle niet altijd van het publieke leven dat hen te wachten staat. Daarmee tast Calle de grens tussen privé en openbaar af en tart impliciete afspraken die daarover bestaan. Zo volgde ze in Venetië een man die haar op de een of andere wijze was bevallen. Ze exposeerde haar verslag en foto’s van zijn omzwervingen (Suite Vénetienne, 1980). De vraag is of onze bewegingen op straat openbaar of privé zijn. Die vraag bestaat natuurlijk al zo lang als het fototoestel, maar is klemmender geworden nu bewakingscamera’s de openbare ruimte aftasten.
In Venetië nam ze dienst als kamermeisje en snuffelde in de bezittingen van de gasten, maakte foto’s en hield een verslag van de veranderingen bij (The Hotel, 1981). Dat was al iets over de grens: we weten dat kamermeisjes onze spullen zien, maar de stilzwijgende afspraak is dat ze doen alsof ze het niet zien en er zeker niet in gaan neuzen. Sophie Calle was dus een beetje ondeugend. Eigenlijk deed ze wat we allemaal wel eens hebben willen doen: een willekeurig persoon volgen, in andermans spullen loeren.
In The Address Book (1983) ging ze nog verder. Te ver, gaf ze jaren later in een interview toe. Ze belde mensen van wie ze de telefoonnummers uit een gevonden adressenboek had gehaald, en vroeg hen de eigenaar te beschrijven. Hun beschrijvingen publiceerde ze in Libération. De man was er niet gelukkig mee en overwoog zelfs een proces, maar nam uiteindelijk wraak door een naaktfoto van de kunstenares in dezelfde krant geplaatst te krijgen. Calle waardeerde zijn antwoord. Ze kreeg met gelijke munt terugbetaald.
Vreemden in bed
Sophie Calle (1953) is geen theorie over leed en gemeenschap in de schoenen te schuiven. Haar werk is voor haar wat het is, en zo presenteert ze het ook. Maar een intuïtief besef van de gemeenschappelijkheid van het persoonlijke klinkt er sterk in door. Vaak plaatst ze wat als privé wordt opgevat in de openbaarheid en speelt er een luchtig en humoristisch spel mee.
Haar werk laat zien dat het niet uitmaakt of het om haar leven gaat of om dat van een ander. Haar werk bewijst ook dat autobiografische kunst als aparte categorie eigenlijk niet bestaat. De herkomst van de ervaringen doet er niet toe, wel de selectie die uit die ervaringen gemaakt wordt, de vorm waarin ze gegoten worden. Op het moment dat intieme ervaringen die vorm gevonden hebben, hebben ze zich van de persoon geëmancipeerd en zijn ze niet intiem meer. Leven ze getransformeerd in die vorm verder. En afhankelijk van die vorm is het dan kunst, of geen kunst. Goede kunst, of slechte kunst.
Neem haar eigen leven, haar ‘geboorte’ als kunstenares. In interviews vertelt ze altijd dat ze per ongeluk kunstenares is geworden. Ze was zevenentwintig, kwam terug van jarenlange omzwervingen over de wereld, was depressief en wist niet wat ze met haar leven aanmoest. Om zelf geen keuzes te hoeven maken, begon ze mensen op straat te volgen. Het was een truc om aan haar leegte te ontsnappen: anderen bepaalden de invulling van haar dagen. In die periode liet ze ook vreemden in haar bed slapen en fotografeerde hen, maakte notities van hun slaapgedrag. Voor haar toen nog een spel en geen kunst. Een van de slaapsters had een vriend die kunstenaar was, en hij introduceerde haar project bij een galeriehouder. Ze werd gevraagd het te exposeren en was daarmee ineens kunstenaar geworden. En zo gebeurde het dat ze de eerste keer in haar leven dat ze een museum binnenging, haar eigen tentoonstelling inrichtte.
Althans, dat vertelt ze. Misschien is het waar, misschien aangedikt, gemythologiseerd, veranderd. Het kan zijn dat ze het zelf niet meer precies weet. Haar verhaal heeft allang verdrongen hoe het in werkelijkheid is gegaan. De werkelijkheid verdwijnt onmiddellijk, er blijven alleen verhalen over, constructies in taal. Maar hoe kunstmatig ook, kunst is haar verhaal daarmee nog niet. Het is een verhaal om de pers te plezieren, en als je de knipselmap doorbladert, zie je het in bijna elk artikel in allerlei variaties opduiken.
Tomaten op dinsdag
Toen de Amerikaanse schrijver Paul Auster in zijn roman Leviathan (1992) episodes uit haar leven gebruikte voor de creatie van een personage was dat wél kunst. En ook toen Sophie Calle zich vervolgens voegde naar het personage en enkele door Auster toegevoegde eigenaardigheden ging naleven. Auster schreef: ‘In sommige weken gaf zij zich over aan wat zij het “chromatische dieet” noemde, dan beperkte ze zich elke dag tot eten van een en dezelfde kleur.’ En dus at Calle op maandag wortelpuree, gekookte garnalen, meloen, op dinsdag tomaten, tartaar, rode pepers en granaatappel, op woensdag bot, rijst en witte kaas, et cetera. Ook liet Auster zijn Maria dagen indelen naar letters van het alfabet. ‘Hele dagen stonden in het teken van de b, of c, of w.’ En Calle wijdde een maandag aan de ‘B’ (in bed met haar pluchen beesten), een dinsdag aan de ‘C’ (cemetery) en een zaterdag aan de ‘W’: een reis naar Wallonië in een coupé van Wagon-Lits, whiskydrinkend, surfend op het World Wide Web en Walt Whitman lezend. Foto’s van beide projecten stelde ze tentoon, en zo promoveerde ze haar project tot kunst.
Calle wilde zichzelf nog meer tot een personage maken en vroeg Auster haar leven voor een jaar lang uit te schrijven. Zij zou dan dat personage worden en haar leven gaan naleven. Auster weigerde. De verantwoordelijkheid voor haar leven was hem te zwaar. Hij wist ook dat ze verzot was op risico’s. Haar voorstel illustreert haar verlangen zichzelf kwijt te raken, op te lossen in een personage, in een objectieve constructie. Een spel te verzinnen en daarin te verdwijnen, zoals ze ooit haar lege dagen vulde door vreemden te volgen. In bijna alle projecten laat ze zich door een leegte aantrekken, door een gemis, en vraagt dan aan anderen er een invulling aan te geven. En die invulling is er altijd een waar zij zelf niets mee te maken heeft en waarin zij dus nog meer afwezig is. Ze wil een personage worden, niet om zichzelf te vullen, niet om zich een andere identiteit aan te meten, maar om nog leger te worden, zichzelf nog meer uit te vlakken.
Duizelig
Maar wat doet het ons, wat krijgen wíj van haar? Wat zegt het ons als ze Austers Maria naspeelt en op maandag een oranje maaltijd kookt, op dinsdag een rode? En wat geeft ze ons als ze foto’s en notities presenteert over een wildvreemde die ze door de straatjes en steegjes van Venetië heeft gevolgd? Wordt die man minder vreemd, minder ondoorgrondelijk, interessant wellicht? Over hem krijgen we nauwelijks wat te weten. Ook niet over haar fantasieën over hem. Vaak wordt geschreven dat Calle in haar projecten verhalen vertelt, maar ik zie er geen verhaal in. Haar foto’s en notities zijn daarvoor te droog, te neutraal, te weinig suggestief. Ze worden alleen gedragen door het aanstekelijke idee van het stiekeme volgen. Daarin ligt haar enige betrekking met hem.
Er is dan ook maar één verhaal dat ze vertelt: dat er helemaal geen verhaal te vertellen valt.
Ook in Prenez soin de vous geen verhaal over G. of haar verdriet. Het gaat niet over de verdrietige Sophie Calle en ook niet over de onrustige schrijver G. ‘This is all about a letter. Not about the man who wrote it…’ schrijft ze toch een beetje onzeker over mogelijke misverstanden aan het eind van het boek. Prenez soin de vous illustreert wat Franse filosofen de dood van de auteur noemen. Als de tekst geschreven is, verdwijnt de auteur en is er niets dan de tekst. En de interpretaties die vervolgens mogelijk zijn en door niets beperkt worden, ook niet door de zogenaamde bedoelingen van de auteur of door ‘sleutels’ die in zijn of haar leven gelegen zouden zijn.
Calle en G. ontbreken in Prenez soin de vous. Er is alleen de brief en de woekering van interpretaties, de vertalingen in de vele jargons die onze moderne samenleving rijk is. En al die vertalingen brengen Calle en G. en hun verbroken liefde niet dichterbij. Je denkt iets te krijgen, maar je krijgt niets. De brief getuigt van een absentie, en de vertalingen en bewerkingen maken die absentie alleen maar groter. En je staart ernaar en wordt licht in je hoofd, duizelig zelfs. Daarin ligt de kracht van haar werk: je voelt die leegte trekken. Je begrijpt dat er niets te weten of te doorgronden valt en dat het leven een volstrekt raadsel zal blijven. Maar je zou dat ook een zwakte kunnen noemen, want Calle spreekt zich uiteindelijk nergens over uit. Ze heeft niets te geven dan die leegte, de uitdijende, voortwoekerende leegte.
Sophie Calle, ‘Take Care of Yourself’, Actes Sud, 424 pagina’s, € 78,- .
De Biënnale van Venetië loopt nog tot 12 november.
Foto’s Courtesy Galerie Emmanuel Perrotin, Paris/Miami; Arndt & Partner, Berlin/Zurich; Koyanagi, Tokyo; Gallery Paula Cooper, NY.
